O OSNIVANJU, LEGATIMA, POSTAVKAMA I RADU MUZEJA

Muzej rudničko-takovskog kraja osnovan je odlukom Skupštine opštine Gornji Milanovac 15. aprila 1994. godine, kao ustanova u oblasti kulture koja obavlja delatnost zaštite kulturnih dobara na teritoriji opštine.

Veliki broj značajnih spomenika kulture od kojih je dvadesetak proglašeno kulturnim dobrima i zaštićeno zakonom uslovilo je osnivanje Muzeja kao neophodnost njihove zaštite, daljeg staranja, i naučno istraživačkog rada na teritoriji sa izuzetno bogatom istorijom i kulturom od najstarijih vremena do danas.

Sedište Muzeja rudničko-takovskog kraja je u Gornjem Milanovcu u Sinđelićevoj ulici broj 7, u takozvanoj Brkovića kući. Zgrada Brkovića kuće sagrađena je 1938. godine kao porodična kuća poznatog gornjomilanovačkog trgovca Ivana Brkovića, rodom iz Teočina. Kuća ima elemente moderne predratne gradske arhitekture i jedna je od retkih sačuvanih zgrada iz tog perioda. Posle rata postala je vlasništvo opštine, a 1977. adaptirana za potrebe galerije Kulturnog centra, da bi kasnije bila pretvorena u Muzej. Od 1994. godine zgradu koristi novoosnovani Muzej za svoje potrebe.

Pored glavne - matične zgrade u koju su smešteni legati - poklon zbirke braće Nastasijevića, porodice Lazić, Bože Prodanovića, Sretena Ljubenovića Konkordija, zatim stalne postavke "Pokloni i otkupi - vreme dinastije Obrenovića" i galerija, u sastavu Muzeja su i stalna postavka u Takovu "Drugi srpski ustanak - srpska revolucija 1804-1839", stalna postavka u Miloševom konaku u Gornjoj Crnući posvećena Drugom srpskom ustanku i istoriji zgrade - konaka, i stalna postavka u Brajićima posvećena periodu NOR-a i revolucije od 1941. do 1945. godine.

Legat Nastasijevića sadrži deo zaostavštine poznate gornjomilanovačke umetničke porodice. Njen najveći deo čine lični predmeti, slike, knjige, dokumenti, muzička i scenska dela koja su pripadala braći Nastasijević: Momčilu - pesniku, Živoradu - slikaru, Svetomiru - književniku i Slavomiru - kompozitoru. Legat porodice Lazić sadrži veliki broj predmeta, dokumenata, ličnih stvari i umetničkih dela koje je porodica poklonila Muzeju. Legat Bože Prodanovića, sadrži umetnička dela (slike, grafike, akvarele, mozaike) poznatog gornjomilanovačkog slikara rodom iz Pranjana.

Poklon zbirka Sretena Ljubenovića Konkordija sadrži oko dve hiljade predmeta iz raznih perioda istorije razvrstanih u etno, arheološku, istorijsku, numizmatičku i umetničku zbirku. Nastala je dugogodišnjim sakupljanjem ne samo na teritoriji opštine Gornji Milanovac već i na području šire Srbije.

Stalna postavka "Pokloni i otkupi - vreme dinastije Obrenovića" smeštena je u potkrovlju zgrade Muzeja. Istorijski deo postavke obuhvata period XIX veka u kome su živeli, radili, ratovali i vladali članovi porodice Obrenovića. Postavka sadrži portrete Obrenovića, dokumenta iz tog vremena, reprodukcije umetničkih dela, kopije fotografija, grbova vladarskih porodica i veliki broj originalnih eksponata koji su pripadali ovoj znamenitoj porodici ili su iz tog vremena. Kroz postavku je dat i opšti pregled života u Srbiji onog doba s posebnim osvrtom na dinastiju Obrenovića - na vladarske porodice i njihov značaj za razvoj Srbije u periodu u kome su vladali. Jedan deo postavke posvećen je porodici Nikole Milićevića Lunjevice, bliskog saradnika Obrenovića, iz čije je kuće prva kraljica Srbije - Draga.

Stalna postavka "Drugi srpski ustanak - srpska revolucija 1804-1839", predstavlja kompletnu istoriju i najznačajnije događaje i tekovine tog perioda srpske istorije. Kroz postavku je originalnim eksponatima, reprodukcijama, dokumentima i kopijama dokumenata, originalnim umetničkim slikama, dat pregled događaja u Srbiji od Prvog srpskog ustanka, preko njegove propasti i Hadži-Prodanove bune do Drugog ustanka, sticanja nezavisnosti i stvaranja kneževine Srbije.

Stalna postavka u Miloševom konaku u Gornjoj Crnući sadrži istorijat samog objekta i kratak pregled događaja iz Prvog i Drugog srpskog ustanka, ujedno i priču o knezu Milošu, njegovom rukovođenju ustankom i upravljanju državom do 1818. godine. Poznato je da je Miloševa kuća upravo bila, na neki način, prvi srpski dvor u novovekovnoj Srbiji, a Gornja Crnuća nova srpska prestonica koja je 1818. godine preseljena u Kragujevac. Miloševa kuća - konak je zanimljiva i kao izuzetno dobro očuvan primerak drvene kuće iz tog perioda. Stalna postavka sadrži kopije fotografija, dokumenata, slika i nekoliko orginalnih eksponata vezanih za vreme ustanaka. Jedan deo konaka ima očuvan autentični ambijent - ognjište sa delom pokućstva i zidanu- kaljevu peć.

Stalna postavka "NOR i revolucija 1941-45" u Brajićima smeštena je u spomen zgradu u kojoj su se 1941. godine sastali Draža Mihailović i Tito prilikom pregovora o zajedničkom delovanju četnika i partizana u oslobađanju zemlje od nemačkog agresora. Sadrži kopije fotografija i dokumenata iz tog vremena i prati događaje od početka rata sa posebnim osvrtom na četnički pokret i njegovo uporište na Ravnoj gori. Od originalnih eksponata u postavci su sto i stolice, autentični svedoci susreta Draže i Tita.

Muzej je od osnivanja organizator slikarske Likovne kolonije "Mina Vukomanović Karadžić" koja se održava svake godine na Savincu, mestu u kome je, u crkvi Svetog Save, sahranjena jedna od prvih žena slikara u Srbiji, predstavnik romantizma u srpskoj umetnosti XIX veka. Muzej je već formirao fond likovne kolonije koji ima oko 150 umetničkih dela poznatih srpskih slikara, slikara iz Republike Srpske i stranih slikara.

Muzej rudničko-takovskog kraja je u dosadašnjem radu, ostvario niz značajnih izložbenih, izdavačkih, programskih i drugih aktivnosti, prikupio značajan broj muzejskih eksponata i započeo terenska istraživanja u nekoliko sela opštine. Muzej je 1996. godine bio organizator Četvrtog međunarodnog bijenala umetnosti minijature.

Bez obzira na dosadašnji rad Muzeju rudničko-takovskog kraja tek predstoje aktivnosti na polju istraživačkog rada i zaštite kulturnih dobara kao osnovne delatnosti. To se pre svega odnosi na najvažnije i najstarije spomenike kulture na području opštine kao što su manastirska zdanja u Vraćevšnici i na Vujnu, ruševine manastira Ješevca, zatim crkve brvnare u Takovu, Pranjanima, Koštunićima i LJutovnici, na drvene čardake na Savincu i Pranjanima... Pored ostalih Muzej je nadležan za proučavanje i zaštitu dvadesetak zidanih crkava na području opštine iz prošlog i ovog veka, zatim za brojne arheološke lokalitete (Rudnik, Šarani, Pranjani, G. Branetići, LJutovnica...), za zaštitu starih, retkih objekata seoske i gradske arhitekture, velikog broja crkava u ruševinama, zatim prirodnih i drugih znamenitosti kojima je gornjomilanovačka opština prebogata.

Radoš Gačić