Crkva brvnara u Takovu

Opis ikonostasa i ikona
Predanje o takovskoj crkvi brvnari

Crkva brvnara u Takovu je jedna od najstarijih građevina crkvene arhitekture ovog tipa u Srbiji. Ujedno ona je jedna od najpoznatijih jer je direktno vezana za podizanje Drugog srpskog ustanka. Miloš Obrenović je, na Cveti 1815. godine (11.-23. aprila) ispred ove crkve, pošto je od naroda izabran, zvanično proglasio ustanak i pozvao sve viđenije ljude i narod na veliku pobunu. U ovoj crkvi okupljeni ustanici su se pričestili i zakleli na vernost Milošu i Srbiji "na krst časni i slobodu zlatnu."

Crkva u Takovu sagrađena je 1795. godine na mestu starije građevine iz 1724. Ima pravougaonu osnovu sa polukružnom apsidom. Kao i sve crkve-brvnare, u osnovi je jednobrodna građevina. Temelji na koje je postavljena su od tesanog kamena. Na njih su postavljena takođe tesana brvna od hrastovine. Krov je strm, dvovodan, pokriven hrastovim daščicama - sitnim klisom. Zaobljen je sa ulazne strane i iznad apsidalnog dela. Na uglovima krova su dva velika drvena krsta.

Unutrašnjost crkve podeljena je na oltarski i glavni prostor, glavni brod. Izrada crkve je jednostavna, ali veoma precizna. Dvoja crkvena vrata su bogato obrađena i ukrašena duborezom. Prilikom obnove 1935. godine crkva je prepokrivena novim klisom i tada joj je zemljani pod izbetoniran.

U crkvi brvnari u Takovu do danas je očuvan ikonostas čije je delove darivao gospodar Jovan Obrenović, rođeni brat Milošev. Na dve daske dekorativnim slovima je ispisano da je "templo" otkupio Jovan Obrenović. Verovatno su i drugi delovi crkve iz njegovog vremena.
Crkvu u Takovu sagradili su majstori Osaćani, poznati graditelji koji su u Srbiju došli iz mesta Osata iz Istočne Bosne. Oni su izveli i bogatu dekoraciju crkve koja je posebno karakteristična na vratima, dovratnim i nadvratnim gredama gde se u ornamentici javljaju islamski uticaji.

Osnovna karakteristika crkve brvnare u Takovu je veoma precizna i majstorski izvedena gradnja. Debela hrastova brvna su istesana i spojena tako da se mesto spajanja jedva primećuje. Naročito je zanimljiv način tesanja i spajanja polukružnih brvana na istočnom, apsidalnom delu građevine. Pošto su morali pratiti lučni tok građenja, ona su tako i tesana sa prethodnim proračunom veličine i dužine luka. Tako obrađena brvna spajana su sistemom cik-cak žljebova, milimetarski tačno.

Velika zidna brvna spajana su takođe samo žljebljenjem na uglovima građevine. Ona su najpre oslanjana na gredu temeljaču, a odatle postepenim uklapanjem (sistemom ukošenih žljebova) ređana jedno na drugo do grede venčanice. Na venčanicu se oslanja greda tavanjača od koje počinje ređanje manjih greda krovne konstrukcije - rogova.
Crkva u Takovu ima dva portala. Glavni, na zapadnoj strani i jedan bočni na južnom delu. To su mala vrata od punog rezbarenog drveta, prilično masivna i teška. Na njima je izvedena bogata rezba čistog ornamentalnog tipa u obliku rozeta, na posebnim komadima drveta. Drvene ploče kvadratnog oblika prethodno su rezbarene, da bi običnim ukivanjem pomoću klinova naknadno bile postavljene na skrojena vrata. Na brvnari u Takovu rezbareni su i dovratnici i nadvratna greda dok je na južnim vratima rezba izvedena u obliku improvizovanih stubića.

Pored vrata crkva ima i male, jedva primetne prozore, nalik na puškarnice. To su jednostavni prorezi u brvnima sa zaštitnom rešetkom od kovanog gvožđa. Služili su i kao prave puškarnice u slučaju odbrane. Kroz njih ne može proći mnogo svetlosti pa im je namena uglavnom za provetravanje i luftiranje prostorije. Zanimljivi su unutrašnji kapci od drveta koji se namiču na otvor.

Unutrašnja arhitektura crkve brvnare u Takovu je posebno zanimljiva. Crkva je zasvedena bačvastim svodom, daskama od vrbovog drveta i pravo je remek delo takvog načina gradnje. Ikonostas sa velikim krstom, zajedno sa glavnim i bočnim vratima predstavlja svojevrsno rezbarsko ostvarenje samoukih drvodelja. Pored velikog krsta na ikonostasu se nalazi još jedan, približno iste veličine. Na njemu je, kao i na glavnom krstu, islikano Raspeće Hristovo nešto bolje očuvano od glavnog.

Ikonostas sačinjavaju ikone različitih majstora i različite starosti. Sastoji se od carskih dveri koje je naslikao Jeremija Mihajlović, 1808 godine, prestonih ikona Bogorodice sa malim Hristom i Isusa Hrista, iznad je Deizis sa apostolima, na vrhu su dva krsta sa Raspećem, levo od krstova je Vaznesenje Hristovo, a desno ikona svetog Đorđa.

Dveri su pravougaonog oblika i polukružno se završavaju. Izdeljene su na devet delova koji su uokvireni lajsnama sa jednostavnom profilacijom u duborezu. Luk se završava zupčastim ornamentom. Na sastavu dveri je uže sa motivom romba, na koje se nadovezuje krst sa Raspećem. U sredini su predstavljene Blagovesti. Bogorodica je sa leve strane naslikana u stojećem stavu pored pulta na kome je knjiga. Desnom rukom okreće stranice, a leva je u visini grudi. Odevena je u haljinu i maforion. Na glavu joj padaju zraci koji polaze iz desnog ugla, a u levom gornjem je signatura.

Arhanđel Gavrilo desnom rukom pokazuje ka nebu, a u levoj drži ljiljan. Odeven je u hiton i himation.

U ostalim poljima su jevanđelisti Matej, Jovan, Luka i Marko. Predstavljeni su u veličini do kolena. U rukama su im pera i knjige.

Jeremija Mihajlović je slikao u vreme I i II srpskog ustanka i pripadao je lokalnoj školi koja je nastala i delovala u valjevskom kraju, a njeni predstavnici su bili nešto bolji slikari Hadži-Ruvim i Petar Nikolajević Moler. 1807. i 1808. godine Mihajlović je uradio ikonostas i živopisao crkvu manastira Vujna, za Karađorđa je radio u Takovu, a 1819. je radio u Miloševom konaku u Kragujevcu.

Na dverima iz Takova autor se nije potpisao, ali one su identične carskim dverima iz Ćelija i Konatica koje je radio Jeremija Mihajlović.

Prestone ikona su novijeg datuma i rađene su na platnu. U crkvi se nalazi i nekoliko ikona rađenih uljanim bojama na limu, koje nemaju umetničkih vrednosti, ali su zanimljivi natpisi priložnika.

Na ikoni sv. Arhiđakona Stefana piše: "Ovu ikonu priloži crkvi takovačkoj, za zdravlje svoje i domaćim Nikola Milovanović Sinoševački žitelj." 20 dekembra 1859.

Ikona "sv. Arhanđela Mihaila i Gavrila" ima natpis: "Arsenije Stefanović - ovu ikonu priloži sv. crkvi takovačkoj za spomen i za zdravlje sebi i svojoj familiji. 1859. god."

Na drugoj ikoni "Arhiđakona Stefana" piše: "Ovu ikonu priloži svetom hramu Ilija Radoičić žit. Sinoševićski za spomen sebi i svojim domaćim živim za zdravlje mrtvim za dušu 1859. god."

vrh strane

Opis ikonostasa i ikona

Od ikona od vrednosti na ikonostasu je krst sa Raspećem na sredini i jedan nešto manji na severnoj strani ikonostasa. U redu ispod njih je Deizisna grupa a zatim dveri.

Deizisna grupa se sastoji iz tri, dela. Na prvoj ploči prikazani su apostoli Toma, Vartolomej, Andrej, Marko i Matej. Slikani su temperom na grundiranoj dasci, veličine 102 h 34 cm. Na ploči su prikazane stojeće figure apostola odvojene slikanim ramovima jedna od druge. Prikazani su do kolena u apostolskoj odeći sa atributima u rukama. Figure su crtane precizno i jasno bez izrazitijih grešaka u proporcijama i anatomiji. Crtež je naglašen tamnom konturom dok je slikarski postupak dosta siromašan i doprinosi utisku plošnosti koju ostavljaju, figure. Inkarnat je slikan rastrvenim potezima četkice u okernom tonalitetu. Fizionomije se odlikuju lepotom lika i blagošću izraza, i nose određene karakteristike: tanki nos, razmaknute krupne oči i mala usta. Kolorit je jednostavan i zasniva se najviše na kontrastima toplih i hladnih boja: crveno-plavo, ružičasto-zeleno. Na poleđini daske nalaze se slobodno nabačeni crteži umbrom - prikaz jevanđeliste Marka i Mateja. Jevanđelist Matej - veličina 44 h 34 cm prikazan je u eksterijeru sa gradom u pozadini. Zanimljiva je figura anđela u izvanredno dinamičnom pokretu. Uočava se izrazita nesrazmera velike šake u odnosu na figuru.

Apostol Marko, veličina 52,5 h 34 cm prikazan je u nejasno definisanoj sredini po uzoru na srednjovekovne ambijente na freskama. U pozadini su delovi arhitekture koji kazuju da se radnja dešava napolju, ali on sedi za stolom na kojem je prikazan pisaći pribor.

Na obe ove skice karakterističan je slobodan potez crteža i sasvim slobodno tretiranje ikonografskog motiva. Crteži su očigledno iz vremena i od ruke majstora ovih ikona.

Na drugoj ploči prikazani su apostol Petar, Bogorodica, Hristos, Jovan Preteča i apostol Pavle. I oni su međusobno odvojeni ramovima jedan od drugoga. Petar i Pavle prikazani su kao i ostali apostoli do kolena sa svojim atributima ključem i mačem u rukama. Bogorodica i sveti Jovan postavljeni su na užim površinama te su, prilagođeni tom formatu, naslikani u celoj figuri sa naglašenom vertikalom. I jedna i druga figura postavljene su u pejzažu samo je pejzaž kod Preteče detaljnije obrađen postavljanjem uobičajenog drveta u ovom slučaju bez sekire. Figura Hrista na centralnom polju table data je u ikonografskoj šemi Pantokratora u sedećem stavu.

Način slikanja ove ikone isti je kao i na prethodnoj ploči. Na poleđini ploče nacrtani su Mitar i Farisej, veličina 44 h 33 cm i scena Otac pronalazi bludnog sina, veličina 48 h 33 cm. Na prvoj sceni zanimljiva je predstava crkve sa kubetom a na drugoj naročito prikaz bludnog sina kao deteta, zatim crteži svinja i skica konjanika koja odaje priličnu nesigurnost autora ovih crteža.

Na trećoj ploči prikazani su jevanđelist Jovan, Luka, Simon Jakov i Filip. Navedene karakteristike za ostale delove Deizisa u potpunosti odgovaraju i ovom njegovom delu. Može se još jednom naglasiti izvesna statičnost u stavovima i ukočenost u gestovima naročito kod apostola Filipa i Simona.

Na poleđini ploče nalaze se crteži jevanđelista Luke (veličina 51 h 34 cm) i Jovana (veličine 45,5 h 33 cm). Izuzetno je zanimljiva figura apostola Luke koji sedi za stolom dok se u pozadini nalazi arhitektura preuzeta iz stvarnosti - građevina narodne arhitekture sa doksatom. Jevanđelist Jovan lošije je crtan od svih dosad spomenutih, ali se i on, kao i ostali crteži na Deizisu, odlikuje originalnošću ikonografske šeme. Svi crteži rađeni su četkicom i umbrom.
Deizis je relativno dobro očuvan, daska je malo crvotočna a u centralnom delu (između Hrista i Bogorodice) bojeni sloj je otpao.

Deizis je rad nekog od domaćih slikara iz verovatno treće decenije XIX veka, što se daje zaključiti, sem na osnovu stilskih odlika još iz natpisa čiji se jedan deo sačuvao na ikonostasu i koji kaže da je ikonostas nastao za vreme gospodara i vojvode Jovana Obrenovića.

Carske dveri (na ikonostasu), duborezne i slikane, imaju uobičajene scene: apostol Matej, apostol Jovan, Bogorodica iz Blagovesti, arhanđel Gavrilo iz Blagovesti, apostol Luka i apostol Marko.

Crtež je naglašen crnom konturom stilizovan je i donekle primitivan. Kompozicije su slikane dosta tvrdo iako je paleta bogatija nego kod drugih primitivaca iz početka XIX veka. Pored uobičajene plave, crvene i zelene boje ovde su upotrebljeni polutonovi smeđe-žute, ružičaste sive i zelene. Scene su uokvirene posrebrenim i pozlaćenim duborezom u obliku pletenice.
Dveri su rad nekog od valjevskih slikara veoma bliskih Jeremiji Mihajloviću iz prvih decenija XIX veka.

Dveri su pomalo crvotočne, bojeni sloj mestimično izguljen.

U crkvi se nalaze i sledeće ikone:

Ikona Bogorodice sa naknadno dodatim ramom veličine 46 h 31 cm. Širina profilisanog rama je 4 cm. Ova ikona je aneks Raspeću sa ikonostasa i delo je istog majstora koji je slikao deizis za vreme Jovana Obrenovića. Na poleđini Bogorodice nalazi se izvanredno zanimljiva glava mladića ili žene plitko rezana u dasci ikone. To je jedan od veoma retkih primeraka bareljefa kod nas iz toga vremena.

Ikona svetog Jovana Bogoslova, veličina 48 h 32 cm sa naknadno dodatim profilisanim ramom širine 4 cm. I ona je aneks krsta sa ikonostasa i nastala je u isto vreme od istog majstora kao i Deizis.
Bojeni sloj je na više mesta ispucao.

Ikona Hrista, slikana na platnu kaširanom preko daske, veličina 54,5 h 50 cm. Ikona je očigledno bila prestona. Na njoj je prikazana dopojasna figura Hrista sa zemaljskom kuglom u ruci. Hristos je naslikan na plavoj pozadini, obučen u zlatom opervaženi hiton i plavi ogrtač. Bogatstvo palete ne može se proceniti zbog sloja čađi i prljavštine koji pokriva slikani sloj. Ali već sada je uočljiv slikarski postupak koji je daleko od bilo kakvog naslanjanja na ikonopisnu tradiciju kod nas i bazira se na slikarskom postupku zapadne umetnosti i njenom tretiranju religiozne slike. To je naročito uočljivo u načinu slikanja inkarnata koji je u punom smislu slikarski obrađen sa prizvukom realističkog postupka u obradi ljudskog lika. Reklo bi se da ikona pripada prvoj polovini XIX veka i njenog autora treba tražiti u nekom od vojvođanskih slikara toga vremena. Ikona je jako oštećena, platno je pocepano i odvojeno od podloge, bojeni sloj gotovo je nevidljiv.

Ikona Bogorodice sa detetom, slikana na platnu kaširanom na dasci, veličine 54,5 h 50 cm. Zbog velike oštećenosti ikone teško je nešto preciznije reći o ovoj ikoni izuzev da je delo istog majstora kao i prethodna ikona Hrista. Za eventualno prepoznavanje ovih dela moći će da pomogne figura malog Hrista veoma karakteristična u gestu, izrazu i odeći. Lik deteta nosi u sebi nešto od onog karakterističnog izraza dece na portretima vojvođanskih slikara.
Ikona je veoma oštećena, platno odvojeno od daske, boja u velikoj meri otpala.
Polijelej sa šest sveća, duborezni sa metalnim lancem, držačima za sveće i ukrasnim aplikacijama. Visina celog polijeleja sa lancima je 86,5 cm, prečnik 38,5 cm.
Iz kružne rozete cvetnog oblika izlaze tri lanca dugačka 70 cm koji pridržavaju centralni kružni deo polijeleja iz kojeg sa gornje strane izniče zlatnom i plavom bojom kolorisan cvet sa duplom čašicom. Iz centralnog kružnog dela izlazi šest držača za sveće od metala sa duboreznim zlaćanim i plavom bojom kolorisanim duboreznim ukrasima. Centralni kružni deo je raščlanjen u rozete, listove i ovalna polja na kojima su postavljene metalne aplikacije sa cvetnim motivima. Polijelej je redak primerak u svojoj vrsti, nastao je verovatno početkom XIX veka, ali je crvotočan, počađaveo, neki delovi su odvaljeni, veći broj aplikacija nestao.

Krst ručni za celivanje, duborezni i okovan ukrašen crvenim i zelenim veštačkim kamenom, veličina 20 h 11 h 2,5 cm. Sa jedne strane prikazano je Raspeće i četiri anđela a sa druge Krštenje i četiri jevanđelista, iz XIX je veka. Po legendi to je takovski krst "nad kojim su se ustanici pričestili na dan podizanja ustanka".

vrh strane

Predanje o takovskoj crkvi brvnari

O građenju crkve brvnare u Takovu postoji nekoliko priča. Jednu od njih zapisao je Milenko S. Filipović prilikom proučavanja takovskog kraja u periodu 1950 - 1955. godine. On piše, po kazivanju meštana, kako je u selu bio jedan čobanin zvani Porča. Stalno je čuvao ovce na mestu gde se nalazila crkva koja je kasnije spaljena. Naišli su Turci sa Rudnika terajući stoku, pa ugledavši Porču povedu i njega da im pomogne stoku goniti. S njima Porča stigne do Bosne i tamo ostane u službi kod nekog Turčina. Pokaže se dobar te ga ovaj posini, a kad Turčin umre, Porči ostane veliko imanje i bogatstvo u nasleđe. Živeo je u Sarajevu. Tamo se i poturčio. Kao bogat čovek seti se sela u kome je odrastao i ovce čuvao. Dođe u njega i podigne crkvu na mestu gde je ona ranije bila i kod koje je nekad davno ovce čuvao. Zatim tu naseli svoju familiju Vasilijeviće, koje su po njemu zvali Porčići, a koji su kasnije izumrli.

Za priču o Porči vezan je i neki Cvetko. Smatra se da je on bio od Popovića i da su ga Turci, zbog toga što je bunio narod protiv njih, ubili i stavili na točak. Mesto njegove pogibije i izvor u blizini prozvali su Cvetkovac. Narod ga je sahranio na crkvenom zgarištu jer je crkva u to vreme bila spaljena. Priča se da je Porča crkvu iznova podigao za dušu Cvetkovu i da je zbog njegovog jatakovanja sa hajducima i Porča bio osuđen na velike batine.

Porčića je bilo u selu Klatičevu. Kad je kralj Aleksandar Obrenović dolazio u Takovo 1891. godine, jedan Porčić iz Klatičeva "predao mu je takovsku crkvu kao svoju", zabeležio je Filipović.

vrh strane

Radoš Gačić