|
| |
Crkva brvnara u Pranjanima |
|
Opis
carskih dveri, ikona i ostalog inventara
Današnja pranjanska crkva brvnara
sagrađena je 1827.33) godine na temelju prvobitne građevine
koja je, prema popisu crkava iz 1735. godine, stajala na tom
mestu, a bila je osvećena 1724. Dakle, oko 1724. pada i godina
njene gradnje.
Prvobitni hram bio je srednje veličine i sagrađen je u periodu
austrijske vladavine na ovim prostorima. U popisu je dat spisak
crkvenog inventara, opisana je unutrašnjost hrama, ikonostas
i ikone na njemu, kao i spoljašnjost crkve i drveno klepalo
koje je crkva imala umesto zvona.
Današnji pranjanski hram, posvećen Vaznesenju Hristovom, manjih
je dimenzija od prvobitne crkve. Zauzima oko 60 kvadratnih
metara, ima pravougaonu osnovu sa četvorostranom oltarskom
apsidom na istočnom delu i pripratom na zapadnoj strani. Gornji
deo priprate zauzima hor. Crkva je zasvedena poluobičastim
svodom koji je izveden sistemom šašovaca. Građevinom dominira
visok i strm krov pokriven šindrom.
Crkva je postavljena na uobičajen način na kameni temelj.
Na noseće grede ređane su talpe vezane po sistemu lastinog
repa. Krovna konstrukcija rešena je polukružno iznad apside,
a ravno iznad glavnog ulaza. Na uglovima krova su dva drvena
krsta.
Crkva brvnara u Pranjanima ima bogatu rezbu. Dekorativna obrada
sačuvana je na vratima. To su uobičajeni duborezni motivi,
stilizovani biljni i geometrijski ornamenti kombinovani sa
stilizovanim krstovima i rozetama. Na dovratnim i nadvratnim
gredama nema rezbe što navodi na pomisao da je ona propala,
a da su grede zamenjene novim prilikom obnove crkve.
U unutrašnjosti crkve rezba je zastupljena na gornjim, vršnjim
gredama koje su bogato ornamentisane i čak bojene. Arhitektonski
su karakteristični mali otvori, prozori koji se zatvaraju
kapcima tako što se oni navlače na otvor sa unutrašnje strane.
Oltarska pregrada svojevremeno je uklonjena i preneta u novu
zidanu crkvu. Sudeći po carskim dverima, jedinom što je preostalo
od pranjanskog starog ikonostasa, on je imao izuzetnu rezbu
i bio ukrašen nizom biljnih i životinjskih ornamenata, svakako
jedan od najboljih i najlepših u Srbiji. Zanimljivi i maštoviti
detalji rezbe nalazili su se i na spravama iznad ikonostasa,
koje su bile u funkciji podizanja i spuštanja kandila. To
su bile drvene naprave u obliku stilizovane ptice kojima se
preko točka (kola) kandilo dizalo i spuštalo. Slične nalazimo
u takovskoj crkvi brvnari, sačuvane do danas, ali daleko jednostavnije
i bez posebne obrade.
Svi navedeni drvorezni detalji i ukrasi na pranjanskoj brvnari
svojstveni su osaćanskim majstorima i najverovatnije su oni
autori pomenute ornamentike, možda i ikonostasa. Može se pretpostaviti
i da je jedan od njihovih potomaka bio Grigorije Đogović iz
Pranjana čiji nadgrobni spomenik stoji nedaleko od crkve na
seoskom groblju. Spomenik je iz 1892. godine, a na njemu su
sa jedne strane uklesani testera i bradva, s druge ostali
alati, simboli njegove majstorske struke.
Kao što je rečeno od nekad bogato ukrašenog ikonostasa ostale
su samo carske dveri u autentičnom obliku. One su barokno
oblikovane i obrađene u izvanredno preciznom duborezu. Ornamentisani
delovi u vidu stilizovanog lišća su pozlaćeni. Na dverima
je šest barokno slikanih medaljona, toplih i jakih boja, prilično
neveštog crteža, sasvim solidno kompoziciono rešeni. Slikar
ikonostasa i carskih dveri u pranjanskoj brvnari je Sreten
Protić sin poznatog ikonopisca XIX veka Janka Mihailovića
Molera.
vrh
strane
Opis carskih dveri, ikona i
ostalog inventara
Carske dveri
su slikane temperom na drvetu, početkom XIX veka. Dimenzije
dveri su: 187 h 85 h 1,5 cm.
Carske dveri su urađene u tehnici duboreza. Pravougaonog su
oblika i lučno se završavaju. Sastoje se iz dva krila. Na
sastavu je ornamentisana traka. Ukras je stilizovan trolist,
okrenut naniže. Završava se krugom, koga uokviruju dva reda
latica. To je simbolična predstava sunca, a u sredini je naslikano
"nedremano oko". Na vrhu dveri, u tehnici duboreza
izvedene su dve afrontirane ptice, sa dugim uvijenim repovima
(vasilisk), koje u kljunovima drže vinovu lozu bujnih listova,
sa vrlo plastično izrezanim, krupnim grozdovima, obojenih
crvenom i plavom bojom. Na dverima je raspoređeno šest medaljona.
U ovalnim su naslikane Blagovesti, a u kružnim Jevanđelisti.
Bogorodica
je predstavljena u stojećem stavu. Odevena je u maforion,
sa zvezdama, na vizantijski način. Ispred nje je pult, sa
vazom, u kojoj se nalazi ljiljan. Inkarnat je brižljivo slikan.
Arhanđel Gavrilo je upravo sleteo, stoji na oblaku, a u ruci
mu je ljiljan. Jevanđelisti sede za pultovima i pišu, a pored
njih su simboli: anđeo, orao, lav i vo.
Slikar vrlo brižljivo islikava kosu, a pramenove koji izlaze
spolja izvlači tankom linijom, što je karakteristično.
Krštenje Hristovo,
ikona slikana uljem na platnu, početkom XX veka, dimenzija:
72,5 h 56,5 cm. Ikona nema većih vrednosti. Oštećena je, počađavela,
a u donjem levom uglu progorela.
Raspeće,
ikona slikana uljem na limu početkom XX veka, dimenzija: 43,5
h 32 cm, bez većih umetničkih vrednosti.
Sv. Nikola i Sv. Jovan Krstitelj,
ikona slikana temperom na drvetu, krajem XVIII i početkom
XIX veka (35 h 28 h 1,8 cm)
Na sredini je jedan kušak. Signatura je ispisana belom bojom.
Predstavljene su dve stojeće figure, sa predimenzioniranim
glavama. Sv. Nikola u levoj ruci drži jevanđelje, a desnom
blagosilja. Ima kratku, zaobljenu, belu bradu. Ogrnut je crvenim
plaštom, a donja haljina je plava. Inkarnat je brižljivo slikan.
Sv. Jovan desnom rukom blagosilja, a u desnoj drži svitak.
Ogrnut je zelenim plaštom.
Slikar ne poznaje dobro anatomiju. Draperija je tvrda.
Pozlaćeni su nimbovi i narukvice. Oštećenja su u uglovima
i na inkarnatu Sv. Jovana.
Bogorodični pokrov,
ulje na plehu kaširanom na drvenu podlogu, XX vek ruski rad,
(31 h 26,5 2,5 cm)
Vaznesenje Hristovo,
tempera na platnu, kaširanom na drvo, početak XX veka (42,5
h 31,5 h 1,8 cm)
Bojeni sloj je jako oštećen. Najbolje je očuvano Hristovo
lice. Hristos je iznad apostola, koji ga iznenađeno posmatraju.
Nimb je pozlaćen, a takođe i linija široka oko 1 cm, koja
uokviruje ikonu.
Krst sa starog ikonostasa,
tempera na drvetu, početak XIX veka (111 h 92 h 3 cm)
Krst je jako oštećen. Krakovi su rastavljeni. Bojeni sloj
je spran. Hristova figura se jedva nazire.
Nalonj,
novijeg je datuma (trakslovan). Ima elegantnu liniju.
vrh
strane
Radoš Gačić
|
