ostaci vrata

Jedna od najlepših crkava brvnara u Srbiji nalazila se u selu Brezni. Od nje danas imamo samo ostatke koji se čuvaju u novoj zidanoj crkvi Svetog Dimitrija iz 1837. godine. Sačuvana je i časna trpeza koja stoji u porti nove crkve. U potpunosti su sačuvana jedna vrata dok su druga, glavna, u znatnoj meri uništena i oštećena. Sačuvano je i nešto nadvratnih i dovratnih greda i nekoliko brvana.

Iako su od nekadašnje brezanske crkve brvnare sačuvani samo fragmenti oni dovoljno govore o veličini i lepoti ove građevine. Otuda nisu neosnovane tvrdnje mnogih da "crkva brvnara u Brezni pripada onom manjem broju spomenika ove vrste kod kojih je nepoznati narodni neimar-drvorezac prikazao svu veličinu svojih umetničkih kvaliteta." Pretpostavlja se da je tako uspešnu drvorezbu mogao izvesti samo izuzetno vešt, sposoban i umetnički nadaren majstor ili više njih i da je najverovatnije pripadao grupi osaćanskih neimara.

Predanje kaže da je brezanska brvnara preneta preko noći iz sela Teočina na mesto zvano Lomin potok pored današnjeg brezanskog potoka. U nadvratnom ornamentu nalazili su se tragovi natpisa koji je govorio o godini gradnje crkve. Prilično nečitka zadnja cifra dovodila je u dilemu istraživače da li je to 1814. ili 1817. godina. Prihvaćena je 1817. koja više odgovara godini građenja upravo zbog prilika koje su vladale u Srbiji toga vremena, a koje su svakako bile daleko pogodnije za podizanje jednog takvog hrama.

Po veličini, crkva brvnara u Brezni bila je srednjeg tipa, sa oko 60 kvadratnih metara. Imala je izduženu osnovu u obliku lađe i otvoreni pravougaoni trem na četiri stuba. U unutrašnjem delu hrama nije bilo pregrada, ali se znatno razlikovao ženski deo crkve sa galerijom i strmim stepeništem.

Građena je uobičajenim načinom tako što su na kamenu podlogu najpre postavljane grede, a onda vertikalni stupci sa žljebovima u koje su ređane talpe. Cela konstrukcija bila je od drveta, od kvalitetne tesane hrastovine. Imala je visok i strm krov pokriven krupnom šindrom sistemom žljebova.

U unutrašnjosti crkva je bila zasvedena koritastim svodom nad muškim delom i iznad oltara, dok je zapadni deo pod horom i nad tremom bio ravan. I svod i ravni deo rešeni su sistemom profilisanih žljebljenih šašovaca koji su prikivani uz posebno pripremljenu konstrukciju (sistem današnje lamperije). Oltarska pregrada delila je oltarski prostor od glavnog dela crkve i bila je znatno visoka. Nikakvih tragova ikonopisa nije ostalo.

Sa spoljašnje strane oltar se završava polukružno sistemom četiri preloma, dakle višeugaono. Bogata ornamentika na drvenariji posebno se isticala na vratima, na oltarskoj pregradi iznad carskih dveri. Bogatu rezbu imao je i unutrašnji venac ispod svoda. Uglavnom su to bili geometrijski i biljni prepleti, razni ornamenti sa umetnutim drvenim profilima, a bilo je i bojenih površina.

Dvoje masivnih vrata, od kojih su jedna potpuno, a druga samo delimično sačuvana, blago su zasvedena i imaju rezbu u obliku rozeta kakva gotovo nigde na takva način nije ponovljena. Na dovratnim gredama izvedena je izuzetna biljna ornamentika. U istom stilu i istom tehnikom rađeni su ornamenti iznad carskih dveri na ikonostasu.

Pomalo je nejasno zašto je brezanska crkva brvnara koja je imala izuzetnu umetničku vrednost na takav način prepuštena zaboravu i potpuno propala. Pedesetih godina ovog veka ona je bila u stanju ruine i čekalo se punih dvadeset godina da se nešto preduzme. Sedamdesetih godina nadležni Zavod je pokušao da izvrši njenu restauraciju, ali to iz nepoznatnih razloga nije učinjeno da bi nešto kasnije crkva, izuzev delova koji su do danas sačuvani, praktično nestala.

Nejasno je i to da li je ona 1837-1838. godine, kad je građena nova zidana crkva Svetog Dimitrija, uopšte stajala na mestu koje je po predanju opisano kao potes Lomin potok. Sumnja otuda što predanje kaže i da je ona iz Loznja preneta u Breznu. To čak tvrde neki Lozanjci da su im tako stari njihovi pričali.

Opet prema predanju koje nalazimo u stručnoj literaturi prvobitna brezanska crkva brvnara nalazila se pod Visom ili Rujevinom, pa je sa tog mesta premeštena najpre u Teočin, a zatim u Lozanj, da bi kasnije bila ponovo vraćena u Breznu na mesto zvano Lomin potok. Teško je utvrditi tačan redosled dešavanja, ali se pouzdano zna da je narod, kad god bi zapretila opasnost da Turci crkvu zapale i poruše, građevinu raspakivao na sastavne delove i ponovo sklapao na drugom, boljem i skrovitijem mestu.
Međutim ovde se umešala i veoma polemična priča - predanje o Iliji Božoviću iz Loznja koji nije trpeo crkvu na svom imanju pa je vrlo moguće da je lično zapovedio da se crkva iz Loznja izmesti. Ne zna se kad bi to moglo biti, ali verovatno je tada crkva preneta u Breznu, u Lomin potok, gde njena časna trpeza i nešto ostataka stoje i dan danas.

U "Takovskim novinama", lokalnom listu gornjomilanovačke opštine, u broju od 23. septembra 1971. godine, objavljen je kraći osvrt na sudbinu crkve brvnare u Brezni. U članku je rečeno da je crkva prošle godine (dakle 1970), pošto je bila sklona padu, rastavljena s namerom da je nadležni zavod restaurira "čim se za to obezbede sredstva". Dalje se kaže da je sva preostala zdrava građa bila spakovana i obezbeđena od daljeg propadanja, a da je tokom "ovog leta," dakle 1971. godine, ona jednostavno nestala. Navodi se i to da su očevici potvrdili da je kamion u koji su natovarena brvna brezanske crkve nestao u nepoznatom pravcu. Sve ostalo vezano za njenu dalju sudbinu je nepoznato.

Radoš Gačić